400 jaar zijn de dames Aalders al onweerstaanbaar!

Volgend jaren vieren mijn ouders hun 40-jarige huwelijksfeest; een jubileum van een gelukkig en voorspoedig huwelijk Jordaan-Aalders. Reeds voordat mijn ouders elkaar ontmoetten, was mijn moeder al bekend met de familie Jordaan. Wat nog niet bekend was dat verschillende voorouders van de familie Jordaan al eerder waren gevallen voor de charmes van de familie Aalders. Maar liefst vier dames Aalders hebben de harten van mijn directe voorvaderen harder doen kloppen. Deze huwelijken vonden plaats rond 1640, in 1751, in 1756 en in 1976 en die huwelijken bestrijken daarmee vier eeuwen!1

Empe (gemeente Brummen)

De oorsprong van het geslacht Aalders ligt in Empe, een buurtschap tussen Voorst en Zutphen. Voor 1800 viel Empe onder het ambt Brummen en tegenwoordig maakt zij nog deel uit van deze gemeente. Doordat de afstand tussen Empe en het iets ten noordelijker gelegen dorp Voorst beduidend korter is dan de afstand van Empe tot Brummen, speelde het sociale, kerkelijke en economische leven van de Empenaren zich meer af in Voorst. Dit blijkt althans uit het reilen en zeilen van de eerste generaties Aalders in Empe: zij werden meestal gedoopt, getrouwd en begraven in de hervormde kerk van Voorst.

De geschiedenis van Empe gaat terug tot vroeg in de middeleeuwen. De oudste vermelding van Empe dateert van 1046, echter is het aannemelijk dat reeds veel vroeger deze plaats werd bewoond. In 1046 werd gesproken over ‘Suhtempe’, ofwel Zuid-Empe. Noord-Empe maakte later deel uit van het kerspel Voorst.2 Verschillende omliggende plaatsen komen in oudere oorkonden voor, zoals Brummen (Brimnun, 794), Voorst (Voorst, 893) en Wilp (Wilp, 768). Deze plaatsnamen verwijzen overigens naar hun ligging; zo betekent Empe – ‘water’, Brimnun – ‘aan de zoom, oever gelegen woonplaats’ en Voorst – ‘bos’.

De Benedictijner abdij van St. Salvator in Prüm bezat reeds in de negende eeuw verschillende boerderijen in de omgeving van Voorst. Voorst en het even zuidelijker gelegen Empe lagen aan de Oude IJssel, een in 1356 afgesneden bocht van de IJssel.i Tot de veertiende eeuw was men druk doende deze regio te ontginnen zodat er meer gronden konden worden gecultiveerd. In de nabijgelegen, bloeiende Hanzestad Zutphen vonden deze boeren hun afzetgebied, waardoor de regio Voorst/Brummen kon uitgroeien tot een van de welvarendste gebieden van de Veluwe.ii



De verschillende marken nabij Zutphen

Hoewel in de stad Zutphen veel handel en nijverheid te vinden was, bleef Empe een agrarische samenleving. Tot in de negentiende eeuw bestond een deel van Empe uit ‘woeste gronden’ die werden bestuurd door de mark. De mark, elders in Nederland marke genoemd, is een van de oudste Nederlandse bestuursvormen. Het woord is afkomstig van marca en betekent grens.iii In het geval van Empe waren de grenzen als volgt: ten oosten de Oude IJssel, ten noorden de Breestraat en ten zuiden de Ganzekolk-Plagweg. De huidige buurten van Brummen vallen nog steeds binnen deze grenzen.iv Aan het hoofd van de mark stond de markenrichter die in het bestuur terzijde werd gestaan door de geërfden van Empe.


‘t Huis Empe


In het geval van Empe was het markerichterschap verbonden aan het Hof te Empe; de eigenaar van dit goed was automatisch de markerichter van Empe. Het Hof te Empe kwam – door vererving – in 1532 in handen van het geslacht Van Buerlo en in de zeventiende eeuw in handen van het geslacht Van Grotenhuis. Men kan hierdoor spreken over een overerfelijk ambt.3

Rond 1550 liet de toenmalige eigenaar Thomas van Buerlo, burgemeester van Zutphen, op het goed een adelijk huis bouwen luisterend naar de namen Boirl/Opboerl maar werd later vooral bekend als ‘t Huis Empe. Dit landhuis ligt aan de Voorsterweg ten zuiden van Empe.



Huis Empe bij Brummen, in of na 1718v

Claes Wolters, stamvader van het geslacht Aalders

Claes Wolters (ca. 1580-ca. 1657) was een van de geërfden van Empe; hij was eigenaar van een hoeve en maakte daardoor deel uit van het markebestuur. Het markebestuur behartigde de gemeenschappelijke belangen van Empe, zoals het beheer van de woeste gronden, het onderhoud van wegen, dijken en bruggen en het toezicht op de kerkelijke bezittingen.vi Om de zoveel jaren kwam het markebestuur4, onder leiding van de markerichter, bij elkaar om hierover besluiten te nemen en zij legden deze besluiten vast in de zogenaamde markeboeken. Het zeventiende eeuwse markeboek van Empe is gelukkig bewaard gebleven en is een prachtige bron voor genealogisch en geschiedkundig onderzoek.

In het markeboek van Empe komt Claes Wolters veelvuldig voor; ongeveer 60 maal! Zijn eerste vermelding is in het ‘Register van de Waerthalen en de Eijgenaren van dien’. Een waartal is het aantal aandelen dat iemand heeft in een mark; ofwel in dit geval de grootte van het aandeel in de mark Empe. In deze alfabetische lijst komt Claes Wolters voor als:

Claes Wolters van Tonis Harts 8, van Derk an Emperbrugge 8 enso, van Molenbergh 9, van Barverdink 9 enso, van Jan Hoberdink 10 enso, van Wolter Dobbe 10 enso.” De getallen staan voor het paginanummer waarop deze erven worden behandeld. Claes Wolters komt veelvuldig voor doordat hij een van de meeste gegoede ingezetenen van Empe was. Ook buiten Empe had Claes Wolters bezittingen. Blijkens het verpondingskohier van het kerspel Voorst (1648) was Claes Wolters tevens gegoed in de Wilpencamp, de Voorster Enck en de Hoge Agnes. Een gedeelte van zijn onroerend goed verpachtte hij; zoals de Wilgencamp aan Harmen Harmens.vii

Op 22 september 1608 werd een zogenaamde Buerdagh gehouden, onder leiding van de markerichter Thomas van Buerlo “ende averte slaen alwaer mij van die Erfgenamen [= geërfden] tot Assessoren viere in de Mark, geërft en gegoedet sint gestelt, als die Eersame en Erentveste woe ook die Eerbare en vrome Aelbert Cloek, Johan Thomas provisoor van ‘t Bornhoff, Hendrik Bartels [en] Claes Wolters.”viii De provisoren van het Bornhoff en ‘t Spitael in Zutphen, die verscheidene landerijen in Empe bezaten, behoorden tot de vaste markebestuurders. Daarnaast bestond het bestuur uit twee opzieners, waarvan Claes Wolters één was.

Claes Wolters maakte tot zijn overlijden in de jaren ’50 van de zeventiende eeuw deel uit van het markebestuur. Hij was belast met de administratie, de financiële afwikkelingen en werd in 1640 zelfs namens de mark naar Arnhem gezonden om te overleggen met de landschrijver Holteren.ix Daarnaast was Claes Wolters, en waarschijnlijk zijn echtgenote nog het meest, verschillende malen belast met het organiseren van de ‘buurdagen’; deze vonden namelijk in 1640, 1648 en 1651 plaats ter zijner huize. Op welke hoeve Claes Wolters woonde heb ik helaas niet kunnen achterhalen. Dit huis, in het markeboek aangeduid als het ‘Claes Wolters Huys’, zal in ieder geval geschikt zijn geweest om markevergaderingen te houden. Deze bijeenkomsten waren overigens feestelijk van aardx; bier, wijn en vlees waren er die dagen in overvloed!

Rond 1657 overleed Claes Wolters. Over zijn echtgenote is weinig bekend; mogelijk was zij een dochter van Gosen Peters uit Empe.5 Uit dit huwelijk werden vier kinderen geboren: twee dochters en twee zonen. Eindelijken vermits sigh door dootlijken afgank van Claes Wolters verscheijden Erfgenamen van hem bevinden, als namentlijk Gosen Clasen, Herman van Soeren, Wijckman Warners, en die weduwe van zaliger Aelert Clasen; als is mede verstaen, dat dieselve sigh ter naester bijeenkomste na behoren, wegens hare te doene intrade sullen hebben te qualificieren om alsoo als nieuwe Erfgenamen te kunnen ingeschreven worden.viii

Achtergrond van Claes Wolters

Claes Wolters komt in het markeboek van Empe niet samen voor met een van zijn ouders. Wel wordt gesproken over zijn zuster Jenneken Bartels:

Barverdink ———————————————- 1⁄4 waer

nae Claes Wolters met sijn suster Jenneken Bartels cum suis”

Johan Hoeberdink van Schroer ———————- 1⁄2 waer

nu Claes Wolters met Jenneken Bartolts cum suis”

In de notulen van de markevergadering van 19 juni 1645 staat een opsomming van het bezit van de geërfden van Empe; het aantal waren geeft aan hoe groot hun aandeel was in de mark Empe. Deze lijst geeft een goed beeld van de sociaal-economische positie van Claes Wolters en zijn zuster. De grootste landeigenaren waren:

erfgenamen van Thomas van Buerloe —————- 9 1/2 waeren

Claes Wolters ———————————————- 3 3/8 waeren

Jr. Hendrik van der Capellen —————————- 3 waeren

Het Spittael ————————————————- 2 1/2 waeren

Jenneken Bartolds kinderen —————————— 2 1/8 waeren

Jacob Cremer ———————————————- 2 waeren”xi

27 geërfden van Empe deelden ongeveer 40 waren. Een klein kwart van de mark Empe behoorde dus toe aan de heer van ‘t Huis Empe. Het gezamenlijk aandeel van Claes Wolters en zijn zuster Jenneken Bartolds bedroeg 5 1/2 waeren; een kleine 15 procent van de mark Empe.

Hoewel ik nog enigszins in het duister tast wat betreft het voorgeslacht van Claes Wolters en zijn (half)zuster Jenneke Bartels, zullen de ouders tot gegoede bevolking van Empe moeten hebben behoord. Daarnaast is bekend dat de vader van Claes Wolters een Wolter moet zijn geweest.

Mijn aandacht trekt ene Wolter Dobben die in het markeboek van Empe wordt genoemd:

Anno 1569 omtrent paeschen heb ik van wegen de erfgenamen betaelt 18 stuver voor een Hekke, dat bij Wolter Dobben Huys gehangen wort.” Daarnaast zijn enkele landerijen van Claes Wolters afkomstig van een Schroer Dobben en Wolter Dobben.xii Wolter Dobben overleed rond 1581/1582; toen kwam de raadsheer Henderick Ruter voor als momber over diens onmondige kinderen.

De aparte voornaam Dobbe ben ik enkele malen tegen gekomen in de omgeving van Empe, zoals:

21 januari 1438: Dobbe to Westerbroeck en zijn vrouw Evesze verkopen aan Berwolt van Staken een hofstede, geheten ‘des Papen maet’, gelegen in het kerspel Opvoerst, buurschap Empe, ambt Brummen, alsook een gaarde op de ‘Bele’.

10 juli 1546 “Andries Schimmelpenninck en Henrick van der Capellen, schepenen van Zutphen, oorkonden dat Johan van Griet belooft, dat hij Dobbe Hoberdinck, zijn vrouw Gertken en Stine Vennemans schadeloos zal stellen wegens de rente van 7 1/2 Rijderguldens, hun door Gerit van Kuinre en zijn vrouw Griete gevestigd uit hun goed Oertfelt.”

29 mei 1551: “Thomas van Boerlo, markenrichter in de buurschap Empe, Rense van Holthuysz, Henrick van der Kapellen, Henrick Keye, Dobbe van Hoevel, erfgenamen en martkgenoten, oorkonden, dat verscheidene geerfden het bedrag, waarvoor zij aangeslagen zijn, verhoogd hebben om te dekken het tekort, dat ontstaan is door de niet-betaling van zekere erfpachtgelden, die besteed moest worden tot het doen van herstellingen en dat zij deze erfpacht in erfrente veranderd hebben.”xiii

De voornoemde Dobbe Ho(e)berdinck was gegoed in Empe en is verwant aan “Johan Hoeberdinck van Schroer Dobben”, wiens 1/2 ware later toekwam aan Claes Wolters en zijn zuster Jenneken Bartels.xiv Johan Hoeberdinck is waarschijnlijk identiek aan Jan Hoberdink Dobben, die eigenaar was van het goed Bartenborgh te Empe.


De Bartenborgh alias De Tesse in Empe

De voornoemde Jan Hoberdink Dobben blijkt volgens het markeboek van Empe eigenaar te zijn geweest van het goed Bartenborgh in Empe. De Bartenborgh kwam later in de zeventiende eeuw in handen van het echtpaar Gerrit Denis en Aeltjen Huygens, waarna dit goed ook als Aeltjen Hugens Hofsteetgen voorkomt. Tussen 1661 en 1664xv werd dit goed verkocht aan Elbertus Lubberti, custos en schoolmeester te Voorst. In 1669 liet hij op dit goed een nieuw huis bouwen. Een steen in de gevel van dit monumentale pand herinnert aan de bouw: “Bartenburch, 1669”. Deze zogenaamde langhuisboerderij staat centraal in dit artikeltje doordat twee jongejuffrouwen Aalders hier hun thuis vonden.

Volgens Herman Jan Martens kochten zijn grootouders Adam Martens (1674-1740) en Maria van Soeren (1670-1748) rond 1720 de Bartenburch in Empe van de oude koster van Voorst. Dit huis werd daarna op aanzoek van de herenjagers van Zutphen een herberg ‘de Tasch’ (later ‘de Tesse’ genoemd). Maria van Soeren is een achterkleindochter van Claes Wolters.

Claes Wolters was de schoonvader van Herman van Soeren. Herman van Soeren en zijn gezin woonden in de buurschap Tonde (ten zuiden van Empe). In 1649 pachtte hij van een juffrouw Van Kervenheim een “huys, hoff, boomgaertje, 8 coeyenweidens, 7 morgen bouwlands voor 160-0-0, vrijgl. 42-5-0. [Totaal] 202-5-0 / 190-5-0.” Gezien de belasting zal dit een aanzienlijk goed zijn geweest. Daarnaast bezat hij zelf nog een huis en landerijen in Tonde (die hij verpachtte) en was hij in 1648 reeds eigenaar van het huys en hoffstede Nottelsvelt genaamt” in het kerspel Voorst. In 1665 kwam Herman van Soeren voor als kerkmeester van Voorst.

De hofstede Nottelsvelt, alias Nettelsvelt, ging over op zijn zoon Lambert van Soeren en schoondochter Goedeken Swaefken. In 1715 verkocht de weduwe Goedeken van Soeren-Swaefken samen met haar twee dochters de hofstede Nettelsveldt. Na deze verkoop ging haar dochter Maria van Soeren en schoonzoon Adam Martens tot aankoop over van de huis Bartenburch, beter bekend onder de naam De Tesse.

Hun zoon Adam Martens Jr. (1713-1796) volgde hun op als logementhouder en bierbrouwer op de Tesse. Hij trouwde in 1751 met Aaltje Aalders (1728-1753). Na haar overlijden hertrouwde hij met haar nicht Rytske Aalders (1730-1797). Uit het eerste huwelijk werd een derde Adam Martens (1752-1814) geboren, die logementhouder en burgemeester van Borculo was. Mijn vader is via deze Adam Martens via drie kanten gelieerd aan de familie Aalders; de familie waarin ook mijn vader zijn levensgezellin heeft gevonden.



Ontmoeting van jagers bij ‘de Tesse’ te Empe, anno 1760. Afbeelding ontleend aan het herdenkingsboekje ‘Isings, bekend en onbekend’.xvi



Huize De Tesse of Bartenburch, bouwjaar 1669 (I. Lohmann, 1987)xvii

tussen omstreeks 1720 en 1800 bewoond geweest door mijn voorouders, waaronder twee dames Aalders.

1De zeventiende, achttiende, twintigste en eenentwintigste eeuw.

2Noord-Empe maakte deel uit van het kerspel Voorst en de mark ‘Voorst en Noord-Empe’.

3In 1710 werd ‘t Huis Empe verkocht aan Barthold van Diemen, waarna dit door vererving toekwam aan de familie Van Hasselt die tot 1983 eigenaar bleef.

4De vergaderingen vonden niet op vaste data plaats; soms zaten er tussen de vergaderingen verschillende jaren, soms slechts een half jaar.

5 “Hendrik Boenink —– 1/4 ware.

nae Giese Maas, nae Gosen Peters nae Reint Tonnis met sijn vrouwen susters en broeder, nae Claes Wolters”

iBrummen | Mark van Empe, notulenboek | 1540-1708. RAZ, archiefnr.2008, inv.nr.1 (http://www.regionaalarchiefzutphen.nl/images/archieven/2008/2008%20transcriptie%20markeboek%20van%20empe.pdf, 2015)

iii‘Verdeling van de marke’, Canon van Denekamp (http://www.regiocanons.nl/overijssel/twente/denekamp/verdeling-marke, 2015)

ivBrummen | Mark van Empe, notulenboek | 1540-1708. RAZ, archiefnr.2008, inv.nr.1 (http://www.regionaalarchiefzutphen.nl/images/archieven/2008/2008%20transcriptie%20markeboek%20van%20empe.pdf, 2015)

v‘Huis Empe bij Brummen, in of na 1718’, RKD (https://rkd.nl/nl/explore/images/189811, 2015)

viiVerpondingskohier kerspel Voorst 1648 (http://okvvoorst.nl/files/1238697134.pdf, 2015)

viiiBrummen | Mark van Empe, notulenboek | 1540-1708. RAZ, archiefnr.2008, inv.nr.1 (http://www.regionaalarchiefzutphen.nl/images/archieven/2008/2008%20transcriptie%20markeboek%20van%20empe.pdf, 2015)

ixBrummen | Mark van Empe, notulenboek | 1540-1708. RAZ, archiefnr.2008, inv.nr.1 (http://www.regionaalarchiefzutphen.nl/images/archieven/2008/2008%20transcriptie%20markeboek%20van%20empe.pdf, 2015)

x‘Verdeling van de marke’, Canon van Denekamp (http://www.regiocanons.nl/overijssel/twente/denekamp/verdeling-marke, 2015)

xiBrummen | Mark van Empe, notulenboek | 1540-1708. RAZ, archiefnr.2008, inv.nr.1 (http://www.regionaalarchiefzutphen.nl/images/archieven/2008/2008%20transcriptie%20markeboek%20van%20empe.pdf, 2015)

xiiBrummen | Mark van Empe, notulenboek | 1540-1708. RAZ, archiefnr.2008, inv.nr.1 (http://www.regionaalarchiefzutphen.nl/images/archieven/2008/2008%20transcriptie%20markeboek%20van%20empe.pdf, 2015)

xiiiRegesten van de collectie particuliere charters Zutphen 1297-1809, RAZ, archiefnr. 191 (http://www.regionaalarchiefzutphen.nl/images/archieven/0191/191%20regesten%20collectie%20particuliere%20charters%20zutphen.pdf, 2015)

xivBrummen | Mark van Empe, notulenboek | 1540-1708. RAZ, archiefnr.2008, inv.nr.1 (http://www.regionaalarchiefzutphen.nl/images/archieven/2008/2008%20transcriptie%20markeboek%20van%20empe.pdf, 2015)

xvBrummen | Mark van Empe, notulenboek | 1540-1708. RAZ, archiefnr.2008, inv.nr.1 (http://www.regionaalarchiefzutphen.nl/images/archieven/2008/2008%20transcriptie%20markeboek%20van%20empe.pdf, 2015)

xviNieuwsblad van het Noorden 2 april 1987

4 reacties op “400 jaar zijn de dames Aalders al onweerstaanbaar!
  1. Jan Willem Gast schreef:

    Dag Derk, je vader maakte mij laatst attent op jouw website en berichten. Ik ben er, als ook geïnteresseerd in de genealogie van mijn familie en aangetrouwden, ingedoken.
    Mijn complimenten voor jouw gedegen werk!
    Een groot voordeel dat jullie via je opa over zoveel familiearchief en reeds uitgezochte zaken konden beschikken, maar zeker jij (en pa en ma) hebben daaraan een fantastische opvolging gegeven!
    Ik zou ook best zo’n familiesite willen opzetten maar ben er helaas nog steeds niet toe gekomen…
    Komt ook wel een beetje omdat ik, weliswaar geen digibeet, toch niet helemaal zeker ben op het gebied van IT en websites. Wellicht kun jij me eens wat tips geven als je weer eens in de buurt komt? Voorlopig zal ik maar wat ‘stoeien’ met je vader…
    Begrijp van pa en ma dat het goed gaat met je, en dat je nog steeds happy bent in de luchtvaart!

    Na deze leuke Sinterklaas met familie op naar een goede Kerst en mooie jaarwisseling!
    Tot ziens, Jan Willem

    • Jordanowski schreef:

      Beste Jan-Willem,
      dank voor je reactie en compliment 🙂 Er zijn inderdaad veel familiepapieren en archieven bewaard gebleven en dat is inderdaad prachtig. De grootste uitdaging ligt bij de familieleden waarvan die familiepapieren ontbreken of om die familiepapieren te traceren. Door de artikeltjes te delen op een website is er een kans dat bezoekers aanvullende informatie hebben en dat maakt het delen online erg leuk. Maar het delen van de familieverhalen met de nabije familie staat natuurlijk voorop.
      Leuk dat je ook je onderzoeksresultaten wilt delen online. Ik was ook niet thuis in het maken van een website, maar via wordpress is het mij gelukt. Dat is een eenvoudig format en instructievideo’s zijn online te vinden. Ik stuur je zo een prive-email met wat aanvullende tips and tricks.
      hart.gr.
      Derk

  2. Henry Aalders schreef:

    Naamgenoten
    Greetings from Queensland Australia. I no longer feel comfortable to write in Dutch having lived and having been raised In New Zealand for 60 odd years .Reading Dutch is no problem . I am particularly interested in Johannes Aalders born 1780 (by my records in Gorinchem (gorkum) and who died in 1839 in Zutphen and who was married to Antonia van Otterloo and later to Berendina Hermsen . I did some searching some years ago for a Dr Lew Aalders now deceased of Aaldersville Nova Scotia who traces his ancestry to Pieter Aalders also born in Gorinchem in 1785 .I wonder if by some chance I have found the Dutch relatives of the Canadians and if by same chance I might have discovered the true origin of Johannes .If I am mistaken and you have positive information which has an alternative origin of Johannes would you please let me know ?
    Kind Regards Henry Aalders haalders@bigpond.net.au

    Henry Aalders haalders@bigpond.net.au

    • Jordanowski schreef:

      Dear Mr Aalders,
      Sorry for the late reply; I haven’t checked my website for a while.
      About the Aalders of Gorinchem and Zutphen; it seems they are not related to the Aalders of Wilp. I don’t have any additional information about your ancestor Jan Aalders, except he is born about 1774, died Zutphen February 5th, 1839 and married Antonia van Otterloo, born about 1766, died Zutphen February 1st, 1837. Are you sure Jan Aalders is born in Gorinchem? I am afraid I cannot help you out in this matter. Perhaps the church-records of Gorinchem at the website zoekakten.nl could help you out.
      Kind regards,
      Derk Jordaan

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

*